انْزَلْنَا الْحَديدَ فيهِ بَأْسٌ شَديدٌ وَ مَنافِعُ لِلنّاسِ » ما آهن را فرود آورديم كه درآن نيروى دفاعى شديدى و منافعى براى مردم است ، يعنى ايندو را در كنار يكديگر ذكر مىكند « وَ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَيْب » و براى اينكه خدا ياران خودش را در دنيا بداند . گفتيم « بداند » يعنى تحقق بپذيرد ، چون علم حق تعالى و تحقق اشياء در مرتبهء فعل يك چيز است ؛ يعنى : و براى اينكه ناصران دين الهى در دنيا وجود پيدا كنند . اينجاست كه اشاره به مسؤوليت خود مردم هم در اين زمينه مىشود . اين خلاصه‌اى بود از آنچه كه در جلسهء پيش به تفصيل بيشتر گفتيم . حال آيات بعد : « وَ لَقَدْ ارْسَلْنا نوحاً وَ ابْراهيمَ وَ جَعَلْنا فى ذُرِّيَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَ الْكِتابَ » ما قبلًا نوح و ابراهيم را فرستاديم و در نسل ايندو « پيامبرى » قرار داده‌ايم ، يعنى در ميان ذرّيّهء اينها افرادى هستند كه پيغمبرند ، و در ميان نسل اينها كتاب را قرار داده‌ايم يعنى كتابهاى آسمانى بر افرادى از نسل اين دو نفر فرود آمده است . « فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَ كَثيرٌ مِنْهُمْ فاسِقونَ » . حساب عالم حساب جبر و اجبار نبوده كه مثلًا خدا همهء مردم را خوب خلق كند يا لااقل ذريهء پيغمبران را خوب خلق كند ، ذريهء پيغمبران همه خوب باشند ، مثلًا ذريه‌هاى نوح همه خوب باشند ( البته همهء مردم به حكم « وَ جَعَلْنا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْباقينَ » « 1 » از ذريهء نوح هستند ، ولى ذريهء ابراهيم كه اين‌جور نيست ) ، ذريهء ابراهيم همه خوب باشند ؛ بلكه ذريهء پيغمبران هم مثل همهء مردم ديگر هستند ؛ آنها هم مىتوانند خوب باشند مىتوانند بد باشند . در عمل هم اين‌جور بوده ، بعضى از اينها مهتدى و راه‌يافته بودند يعنى از آن چراغى كه به وسيلهء پيغمبران به مردم ارائه شده است استفاده كردند و بسيارى از آنها هم فاسق و منحرف از آب درآمدند . « ثُمَّ قَفَّيْنا عَلى اثارِهِمْ بِرُسُلِنا » اين سنت ، كه اينجا قرآن از نوح شروع كرده است ، پىدرپى ادامه داشت . جاى پاى آنها و پشت سر آنها پىدرپى پيامبرانى فرستاديم . اين رشتهء لاينقطع ادامه داشت . كلمهء « قَفَّيْنا » مصدرش « تقفيَه » و از مادهء « قفا » است . « قفا » پشت گردن را مىگويند . وقتى كه افرادى رديف و پشت گردن يكديگر بايستند ، مثل يك صف نظامى ، چهرهء هر يك از آنها به پشت گردن ديگرى است ؛ كأ نّه تمام چهرهء اين شخص در پشت گردن آن ديگرى قرار گرفته است . ما در فارسى مىگوييم « پشت سر » منتها « سر » چيزى است كه شامل جلو مىشود ، شامل

--> ( 1 ) . صافّات / 77 .